Over de O Antifonen
Herman Stokmans

Naar de beginpagina

Tijdens de Adventsweken wordt in de kerk het bekende Gezang “O kom, o kom Immanuël”, vooral tijdens de derde Adventszondag, gezongen. In het Liedboek voor de Kerken vinden wij dat onder Gezang 125, in de R.K. Gezangen voor Liturgie onder Gezang 512. De tekst daarvan is geschreven door de bekende dichter-theoloog Willem Barnard.
                                          
Het is opvallend dat elke strofe begint met het woordje ‘O’. Weet U waarom? Barnard zelf legt dat uit in zijn boek ‘Op een stoel staan’, Herfst en Winter. Uitgeversmaat-schappij Holland – Haarlem, 1979, zie blz. 248 . Ik citeer: “Uit de latijnse kerk der middel-eeuwen stamt de merkwaardige traditie om in het avondgebed, bij het zingen van Maria’s lofzang, zeven dagen lang telkens een ander keervers toe te voegen waarin Maria’s Zoon wordt aangeroepen. Niet bij zijn naam of bij zijn ‘titel’, niet als Jezus of/en als Christus, maar bij een omschrijving, een ‘bijnaam’ ontleend aan lezingen uit het Oude Testament. Steeds een andere naam, steeds voorafgegaan door ‘O’, vandaar de term ‘O-Antifonen’. Men was gewend om daar een kort gebed aan te verbinden, dus zeven dagen lang een ander gebed, bij die bijzondere Schrift-plaats aansluitend, althans passend bij die aanroeping, die bijnaam”. Einde citaat.
                                           

Hier is al veel mee gezegd, maar nog niet alles. Zoals: wat is een keervers en wat is een antifoon ? Beiden hebben eigenlijk dezelfde functie. Maar een keervers is te vergelijken met een refrein waarmee een Gezang of een lied kan beginnen, om veelal na elke strofe herhaald te worden. Een antifoon is een aan een psalm ontleend vers (of een vers uit een ander Bijbelboek, zie boven aangeduid), dat het hoofdthema van die psalm aangeeft. Het wordt voor, tussen en na de psalm gezongen. ‘Antifoon’ betekent eigenlijk ‘tegenstem’, maar niet in de zin van als een zelfstandige stem geschreven boven een hoofdmelodie.
                                            
Wat is nu het geval met de O-Antifonen ? Voor de tekst daarvan is uitgegaan van zeven Oud-testamentische Bijbelplaatsen, te weten : Spreuken 8: 1-6; Deuteronomium 10: 16-22; Jesaja 11: 1-10; Jesaja 22: 20-22; Maleachi 4: 1-3; Jeremia 10: 1-7 en Jesaja 7: 14. De bijbehorende aanroepingen luiden respectievelijk: O Sapientia, O Adonaï, O Radix Jesse, O Clavis David, O Oriens, O Rex gentium, en O Emmanuel. In vertaling lezen wij deze als volgt : O Wijsheid, O Heer en Meester, O wortel van Isaï, O sleutel van David, O licht dat opgaat, O koning der volken en O Emmanuël. Deze aanduidingen kunt U in bovengenoemde Bijbelboeken vinden. Wanneer de hoofdletters van elk eerste woord van achteren naar voren gelezen worden ontstaat het zinnetje ERO CRAS d.i. ‘morgen zal ik er zijn’. Dat is ook kras! Want de laatste  antifoon wordt gezongen in de Vesper van de 23ste December!

 

In Gezang 125 van het Liedboek voor de Kerken en in de R.K. Gezangen voor de Liturgie, Gezang 512, staan vijf door Willem Barnard vrij vertaalde strofen n.a.v. deze antifonen, maar in een andere volgorde, nl. Immanuël, Gij wortel Isaï, Gij Oriënt, Gij sleutel Davids en onze Heerser. De Wijsheid en de koning der volken ontbreken aan het rijtje. Hierin volgde Barnard de 19de eeuwer Thomas Helmore, de koormeester van de Chapel Royal van de Anglicaanse Kerk te Londen, die de tekst en de melodie opgenomen heeft in het toentertijd gebruikte Hymnbook. In ‘The English Hymnal’ van 1976 (de eerste druk is van 1906) staat bij Hymn 8 genoteerd dat Thomas Helmore de melodie geadopteerd heeft ‘from a French Missal’. Helemaal zeker weet men het niet, maar het schijnt dat in de 17de eeuw deze melodie in een Frans Missaal is opgedoken. Het zal wel een ander R.K.- liedboek geweest zijn, want een Missaal is een dienstboek voor de priester waarin hij alle nodige teksten kan vinden voor de Mis. Melodieën staan er niet in.
Nu nog iets over de melodie van Gezang 125. Ze heeft niets met de melodie van de één of

 andere O-Antifoon te maken. Ze wordt graag gezongen door de gemeente, ook vanwege het refrein: “Weest blij, weest blij, o Israël! Hij is nabij, Immanuël!” Ze is ook enig in haar soort. De R.K.-kerkmuziekpractijk heeft daar zeker invloed op gehad. In die practijk werd en wordt nog wel bij het zingen van onberijmde Psalmen zgn. ‘Psalmtonen’ gebruikt. Dat zijn modellen die een bepaalde vorm hebben: een aanloopje (‘Initium’ genoemd), een reciteertoon (ook wel ‘tenor’ genoemd), een verder verloop en een slotwending. Er zijn negen verschillende psalmtonen in gebruik. De melodie van Gezang 125 begint ook met een initium. Zie ook de eerste regel van het bekende “Op waakt op, zo klinkt het luide” in Gezang 262 LBK. Dat is eigenlijk een nog duidelijker voorbeeld. Beiden hebben de vijfde Psalmtoon als bron.
Barnard heeft naar aanleiding van Gezang 125/ GvL 512 nog een andere tekst gemaakt, waarin hij de oorspronkelijke Antifoonteksten heeft laten meeklinken. Het is opgenomen in zijn ‘Verzamelde Liederen’, Uitgeverij De Prom, Baarn, 1986. Daarin is het Lied 191. Ik onderstreep daarvan de kernwoorden:

1 Sapientia
Op aarde plant het kwaad zich voort,
de waanzin voert het hoogste woord,
het zaad verdort, de oogst wordt schraal,
o wijsheid daal als vruchtbare taal !		 2 Adonaï
Verlichte wolk en lopend vuur,
zo waart gij eens op aarde hier,
die onze Heer en Meester zijt,
zie neer en kom in Majesteit !

3 Radix Jesse
Ja kom, gij wortel Isaï,
verlos ons van de tirannie,
van alle goden dezer eeuw,
o Herder, sla de boze leeuw!

 4 Clavis David
Ontsluit, gij die de sleutel zijt,
die opendoet en niemand sluit,
het huis van dood en duisternis
waarin uw volk gekluisterd is !

5 Oriens
Daag op, o grote dageraad, licht aan,
wij zijn ten einde raad,
verjaag de nacht van onze nood
en maak uw toekomst rozerood !

6 Rex Gentium
Koning der volken, heers alom
en, eerste van de aarde, kom !
Gij hoeksteen, maak ons samen één,
verzamel allen om U heen!

7 Emmanuël
Zegen het volk dat vrede wil,
maak Israël gerust en stil,
wees uw belofte, neem ons aan,
Emmanuël, bewijs uw naam !

Keervers :
O kom, ja kom, Emmanuël !
Verblijd uw volk, uw Israël !

 

 

 
Barnard zelf geeft de voorkeur aan deze tekst in plaats van die van Gezang 125. Daarvan zijn de woorden van de eerste regel van elke strofe (‘o kom !’) naar het keervers verplaatst. Vervallen is het ‘wees blij’ van het refrein van 125. Het ‘verblijd uw volk’ van de laatste regel in de nieuwe tekst heeft te maken met de lezing uit Filippenzen 4: 4, waar staat : ‘Verblijdt u in de Heer’ enz.

Interessante suggesties om met dit Gezang om te gaan heb ik uit diverse bronnen gehaald. De moeite waard om die door te geven. Misschien kan daar rekening mee gehouden worden in de komende Adventsdiensten. In het Duitse Katholieke Gebet- und Gesangbuch ‘Gotteslob’, in gebruik sedert 1975, is een afdeling ‘Andachten’ opgenomen, d.i. korte Morgen- of Avond-wijdingen. Voor de Andacht in de Adventstijd wordt gebruik gemaakt van de O-Antifonen.
Voor de dagen van 17 tot 23 december geeft ‘Gotteslob’ de volgende gebedsvorm aan (die voor deze gelegenheid in het Nederlands vertaald is) :

17/12 : O WIJSHEID :
Antifoon: O Wijsheid, die naar voren treedt
over de hoge drempel van Gods mond.
Gij reikt van eind tot eind,
Gij spreekt met kracht en schikt met zachtheid :
kom en maak ons geschikt voor
wat ligt op uw weg !
Volgt de lezing uit Spreuken 8: 1-6 en een gebed, waarna de berijming van bovenstaan-de Antifoon gezongen wordt. In de Nederlandse situatie kan dat als volgt gaan : 
Zingen : Op aarde plant het kwaad zich voort,
de waanzin voert het hoogste woord,
het zaad verdort, de oogst wordt schraal,
o wijsheid daal als vruchtbare taal !

 18/12 : O HEER :
Antifoon: O Heer en Meester over het huis van Israël, Gij zijt in Mozes verschenen
in het vuur van de brandende bremstruik,
hem hebt gij op de Sinaï uw wet gegeven,
kom en strek uw arm tot onze verlossing !
Volgt de lezing uit Deuteronomium 10: 16-22  gebed en
Zingen: Verlichte wolk en lopend vuur,
zo waart gij eens op aarde hier,
die onze Heer en Meester zijt,
zie neer en kom in Majesteit !

                            

 

19/12 : O WORTEL VAN ISAI :
Antifoon: O wortel van Isaï,
die staat tot een standaard der volken:
de vorsten worden van één stam,
de volken worden één van zin,
als zij tot U gaan smeken !
Kom, maak ons vrij en stel niet langer uit !
Lezing uit Jesaja 11 10-12
Gebed
Zingen : Ja kom, gij wortel Isaï,
verlos ons van de tirannie,
van alle goden dezer eeuw,
o Herder, sla de boze leeuw! 		20/12 : O CLAVIS DAVID :
Antifoon: O sleutel van David en scepter van het huis van Israël,
gij doet open en niemand sluit:
kom en leid de gevangenen uit de kerker,
kom en breek de boeien van duisternis en dood.
Lezing uit Jesaja 22: 22-23 en 49: 8-9
Gebed en
Zingen : Ontsluit, gij die de sleutel zijt,
die opendoet en niemand sluit,
het huis van dood en duisternis
waarin uw volk gekluisterd is !

21/12  O ORIENS :
Antifoon: O licht dat opgaat uit het oosten,
gij luister van de eeuwigheid
en zon van de gerechtigheid,
kom vriendelijk tot allen die
gezeten zijn in duisternis en
in de schaduw van de dood !
Lezing uit Jesaja 42: 6-7
Gebed en
Zingen : Daag op, o grote dageraad, licht aan,
wij zijn ten einde raad,
verjaag de nacht van onze nood
en maak uw toekomst rozerood!

 22/12 :  O REX GENTIUM :
Antifoon: O koning der volken en heimwee der talen,
hoeksteen die verbindt wat tegen elkander over staat,
- kom en verlos de mens,
die gij uit aarde hebt gebouwd !
Lezing uit Jeremia 10: 1-7
Gebed en
Zingen : Koning der volken, heers alom
en, eerste van de aarde, kom !
Gij hoeksteen, maak ons samen één,
verzamel allen om U heen!
 

23/12 : O EMMANUEL :
Antifoon: O Emmanuël, koning en wetgever tot wien alle volken opzien
en die hun heiland zijt, - kom en wees ons behoud,
Heer, onze God !
Lezing uit Jesaja 7: 14
Gebed en
Zingen : Zegen het volk dat vrede wil,
maak Israël gerust en stil,
wees uw belofte, neem ons aan,
Emmanuël, bewijs uw naam !

 Deze vertalingen van de O-Antifonen zijn van de hand van  Tom Naastepad, die door Willem Barnard zijn opgenomen in zijn boek ‘Op een stoel staan’ deel 3. Herfst en Winter.
Zie blz. 248 – 255. Uitgave zie boven. Ook kan uitgegaan worden van Gezang 125 met de bovengenoemde schriftlezingen.
 

 
U hoort een midifile van gezang 125 in een zetting van Wim Verburg

 

Wat het zingen van beide versies betreft kan men het voorbeeld van de Songs of Praise-uitzendingen van de BBC volgen. Daar splitst men een strofe in twee helften, te zingen door vrouwen en mannen (of omgekeerd) achter elkaar. Te denken valt aan het zingen van de eerste twee regels door de vrouwen (of de mannen), de regels 3 en 4 door de mannen (of de vrou-wen) en het refrein door allen. Dat is weer eens iets anders ! Laten de organisten het tempo niet te snel nemen, anders wordt het geheel te marsachtig ! Het is eigenlijk een meditatie !
Het zou mooi zijn als men tijdens een Adventdienst de consequentie van dit artikel zou kunnen toepassen.

Een goede Adventstijd toegewenst !


Herman Stokmans, de schrijver van dit artikel

 

Naar de beginpagina