Vanaf 6 januari kan het gebeuren dat er in de Kerk zes zgn. Epifanie-zondagen gevierd worden. Het kunnen er ook minder zijn, wat te maken heeft met het begin van de Veertig-dagentijd voor Pasen. Het Hoogfeest van Pasen beschikt niet over een vaste datum zoals Kerstmis. Het woord ‘Epifanie’, afkomstig vanuit het Grieks (daar epiphania), betekent ‘verschijning’ of ook ‘openbaarwording’. De 6^de januari staat in het teken van de drie Koningen: Casper (de oudste), Balthasar (de middelste) en Melchior (de jongste koning), bekend als ‘de wijzen uit het oosten’, ook wel ‘magiërs’ genoemd (zie Mattheüs 2,2). Geen van de drie had een zwarte huidskleur. Overal vroegen zij, waar naar hen geluisterd werd: ‘Waar is de pasgeboren koning van de joden? Wij hebben zijn ster zien opgaan en zijn gekomen om hem eer te bewijzen!’. Die vraag gaf veel beroering, ook aan het hof van de toenmalige Koning Herodes. Het gevolg daarvan is te lezen in het hele hoofdstuk van Mattheüs 2.

Deze Epifaniëntijd wordt gekenmerkt a. door het verschijnen van de ster (zie bijv. de gezangen 156, 6; 157,1; 158,1; 160,1 en 164,1 - b. de doop van de Messias in de Jordaan (zie o.a. Marcus 1, 9 ev. en ook Gezang 165) – en c. de bruiloft in Kana (zie Johannes 2, 1-11 en Gezang 74). Al deze thema’s komen aan bod in Gezang 166 en vooral de wijn die gul uit de kruiken stroomt nadat ze getransformeerd was vanuit het water! Buiten de aangegeven bekende melodie van Psalm 118 heeft de dichter Tom Naastepad (1921- ‘96) in zijn posthume liedbundel ‘Het lied op onze lippen’ [Uitgeverij Gooi en Sticht, Kampen 2003] de mogelijk-heid gegeven zijn tekst ook te zingen op de melodie die Tera de Marez Oyens schreef bij Gezang 488 B (Zolang er mensen zijn op aarde),d.w.z. in de vorm van vier strofen van 2 x 4 regels i.p.v. vier strofen van 8 regels Herman Stokmans.

Dit lied van het duo Sytze de Vries en Willem Vogel is voor het eerst gepubliceerd in de serie ‘Amsterdamse Katernen’ en op 6 oktober 1990 tijdens een feestelijke dienst in de Oude Kerk van Amsterdam ten doop gehouden. Daar werden toen acht van die bundels ingezongen! Ik was erbij! In 2010 is dat aantal gegroeid tot ruim 30 van die katernen, waar niet alleen nieuwe kerkliederen in staan maar ook liturgische onderdelen voor de eredienst. Ondertussen is het onderhavige lied, wat eigenlijk een moderne berijmde psalm is, vrij n.a.v. Psalm 119, 89-112, in diverse bundels terecht gekomen zoals in het vijfde deel van de serie ‘Zingend Geloven’, 13  en in Tussentijds, Lied 42. In de Verzamelde liederen van Sytze de Vries ‘Jij, mijn adem’ (© 2009 Uitgave Boekencentrum, Zoetermeer) is ze uiteraard ook te vinden. Naar mijn mening is dit één van de mooiste melodieën van Willem Vogel met een aansluitende dito meditatieve tekst van Sytze de Vries.. Hoogstwaarschijnlijk zal ze worden opgenomen in het Liedboek dat in 2012 onder de naam LIEDBOEK zingen bidden in huis en kerk  in de roulatie komtHerman Stokmans.

Het gezang ‘k Hef, vol verlangst, van dag tot dag mijn ogen’ is een oud Luthers lied, ontstaan in de zuidelijke Nederlanden waar in de 16^de en 17^de eeuw, vooral in Antwerpen, een groot aantal Lutheranen woonden. Zij hadden een eigen Psalmboek ‘in nederduyts gedicht gestelt door Willem van Haecht’. De eerste druk verscheen in 1579. Herdrukken daarvan bleven in omloop tot 1688. Toen verscheen, in 1687 te Amsterdam, de bundel van Jan van Duisburg (boekverkoper en uitgever aldaar), die een bewerking was van de tekst van van Haecht. Zelf had hij 85 psalmen herberijmd op andere melodieën dan die van het Geneefse Psalter. Ons Gezang 17 is een bijna letterlijke berijming van Psalm 121 die deel uitmaakt van een groep psalmen die ook wel ‘liederen van opgang’, of bedevaartspsalmen, genoemd worden, te weten die van 120 – 134. Vers 2 van de onberijmde Psalm 121 geeft als antwoord na de vraag ‘van waar komt mijn hulp?’:  ‘Mijn hulp komt van de Heer die hemel en aarde gemaakt heeft’, wat wij kennen als Bemoediging na de groet van de voorganger: ‘Onze hulp is in de  Naam van de Heer’, waarop allen antwoorden: ‘die hemel en aarde gemaakt heeft’ enz. Daarna komen de bemoedigende woorden, onberijmd te lezen en berijmd te zingen, resp. vanaf vers 3 en strofe  2, waar pelgrims op tocht door de Europese landen o.a. naar Santiago de Compostela (in N.W.- Spanje) veel steun aan hebben.

Er wordt wat afgezongen in dit Paaslied, dat ook nog opgeld kan doen voor de hele paastijd !  Er wordt gezongen over ‘jubelend God dank bewijzen’, lofprijzen, juichen, zingen en ook… ‘Lof, dank en eer zij onze Heer’. ‘Want, Hij, in wie ons heil is, zie, die dood was leeft: de Vader heeft zijn Zoon voor ons doen verrijzen’. In de oudere drukken van ons Liedboek voor de Kerken is bij de vertaalde Duitse kerkliederen altijd de beginregel in het Duits aangegeven.

Bij Gezang 216 is dat ‘Mit Freuden zart ‘. Er is wel wat te vertellen over de geschiedenis van dit lied. De oorspronkelijke dichter daarvan was Georg Vetter (1536- ’99). Hij was priester van de Boheemse Broeders te Belà (Moravië). Deze Tsjech was lid van een reformatorische beweging, indertijd begonnen door de hoogleraar Jan Hus (1370-1415) die een voorloper was van de Hervorming, wat hij met de dood op de brandstapel, tijdens het concilie van Kostantz, moest bekopen.

Nikolaus Decius  (1485-1546) is de dichter* . Op zijn naam staan de liederen ‘Alleyne God in den Höge sy eere’ (zie boven), het lied ‘Hyllich is Godt de vader’ en ‘O Lamm Gades unschüldig’ (Liedboek v.d. Kerken, Gezang 188). Deze liedteksten zijn geschreven in de nederduitse taal (te vergelijken met het plat-duits). Zij zijn hoogstwaarschijnlijk de oudste duitse evangelische kerkliederen en in het jaar 1523 ontstaan, eerder dan  Martin Luthers eerste lied: ‘Ein neues Lied wir heben an’, die hij een jaar later schreef. Bovengenoemde liederen zijn door Nikolaus Decius geschreven als plaatsvervangend materiaal voor de Latijnse Misgezangen: ‘Gloria in excelsis Deo‘**, ‘Sanctus’ en ‘Agnus Dei’. Het notenmateriaal van het gemeentelied ‘Alleyne God in den Höge sy eere’ sluit nauw aan bij de noten van de Latijnse tekst: ‘Et in terra pax hominibus bonae voluntatis’ na de door de priester solo gezongen aanhef: ‘Gloria in excelsis Deo’ en wat verder daarna komt. Wat de liedtekst betreft (vertaald o.a. door Jan Wit) is de vierde strofe, waarin gezongen wordt over de Heil’ge Geest, een latere toevoeging, om de Drieeenheid tot uitdrukking te laten komen. N.B. Het woord

.In veel kerkelijke gemeenten wordt in september de startzondag gevierd. Vandaar beleeft het Lied voor de Maand nu een doorstart. Dit lied gaat uit
van de tekst waarin Jezus zegt: ‘Laat de kinderen tot mij komen en verhindert
ze niet, want het koninkrijk van de hemel hoort toe aan wie is zoals zij” (Mattheus 19, 14 en Marcus 10, 14). Elke strofe eindigt met ‘en ieder die eenvoudig wordt, een kind gelijk, die heet de Here Jezus welkom in zijn koninkrijk’ (bis). Strofe 2 spreekt over dat mensen graag de macht naar zich
toe willen trekken met alle gevolgen van dien, maar ‘alles is ijdelheid’ zegt Prediker. In strofe 3 wordt om een grote processie gevraagd van de grote mensen met het doel achter de onbezorgde kinderen tot Jezus te gaan.

In het oecumenisch leesrooster uitgaande van de Raad van Kerken staat voor deze maand driemaal Lied 90 aangegeven en wel bij de epistellezingen. Zie Filip. 2, 16 en het begin van strofe 3 van dit Lied waarin het woord ‘woord’ voorkomt. Zie ook Johannes 1,1 waar staat: ‘In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God’. Lied 90 heeft een tekst van Huub Oosterhuis. De melodie is weer van oude oorsprong, zoals ook die van de vorige maand. De tekst is boeiend en komt uit de bundel ‘Aandachtig Liedboek’* (1983), daarin staan veel teksten van Oosterhuis geschreven bij zeer oude melodieën. Deze hoort oorspronkelijk bij het lied ‘Ik zeg adieu. Wij twee wij moeten scheiden’.
De vorm van deze melodie is eenvoudig: de eerste twee regels zijn identiek, de

Ditmaal een kort kinderlied voor bij het aansteken van de vier adventskaarsen. Ik weet niet of het al eens eerder gezongen is met behulp van de kinder-nevendienst.. Het lied is geschreven door Sytze de Vries, destijds predikant van de Oude Kerk-gemeente te Amsterdam. Ik zeg dat zo nadrukkelijk omdat er nog een Sytze (of Sietze) de Vries rondloopt, maar die is een vermaard organist in de Groningse omstreken. De melodie van dit kinderlied is geschreven door Christiaan Winter. Hij is opvolger van wijlen Willem Vogel aan dezelfde Oude Kerk als cantor en leider van de Sweelinck-cantorij.

Het danskarakter van deze melodie is kenmerkend voor de meeste voorreformatorische liedmelodieën. In ons Liedboek staan daar aardig wat voorbeelden van, om daar een aantal van te noemen: 140, 185, 186, 208, 226, en 238. Het kinderlijk eenvoudige lied ‘In de hemel is enen dans’ (eveneens uit de Middeleeuwen) is daar ook een voorbeeld van.

Wat de omvang van de melodie betreft is deze gebouwd op vijf tonen van de dorische toonladder, d.w.z. de tonen re mi fa so en la. Het is beter de twee kruistekens voor de noten weg te laten waardoor die een halve toon lager gezongen dienen te worden.  Herman Stokmans